बालमोदिनी

कश्चन महात्मा भगवद्दर्शनस्य विषयं कञ्चन सज्जनं वदति - 'ईश्वरः अस्माकम् अन्तः एव तिष्ठति । मोहमायादिकारणतः वयं तस्य दर्शनं प्राप्तुं न शक्नुमः । भगवान् द्रष्टव्यः चेत् सर्वादौ मोहमायादयः त्यक्तव्याः' इति । 'अद्यैव भगवद्दर्शनार्थं प्रयासस्य आरम्भं करिष्यामि' इत्युक्त्वा प्रणम्य च ततः प्रस्थितवान् सः सज्जनः ।

(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

A saint once explained to a devotee about the vision of God: “The Lord dwells within us. Because of delusion and illusion, we are unable to perceive Him. If one wishes to see God, first these veils of delusion must be cast aside.” Hearing this, the devotee bowed and said, “From today itself I will begin the effort to attain the vision of God,” and departed with resolve.

इयं कथा वर्तते गुणत्रयविषये । तमोगुणः मानवं संहर्तुं प्रयासं करोति । रजोगुणः कौटुम्बिकव्यवहारादिभिः तं बध्नाति । किन्तु सत्त्वगुणः तमोरजसोः पीडातः मानवं विमोच्य सुयोग्यं मार्गं दर्शयति । एतस्मिन् मार्गे भयं न विद्यते । एषः मार्गः मानवान् भगवच्चरणं प्रापयति ।

(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

This tale concerns the three guṇas (qualities of nature). Tamas seeks to destroy man, Rajas binds him through worldly duties and attachments, while Sattva frees him from the suffering caused by Tamas and Rajas, showing him the right path. On this path there is no fear, and it ultimately leads man to the feet of God.

बघेलसिंहः तारुण्ये एव सिक्खदलस्य प्रमुखः जातः । सः कदाचित् देहलीस्थं रक्तदुर्गं वशीकर्तुम् ऐच्छत् । यमुनाम् अतिक्रम्य आगतः अपि सः झटिति एव देहल्याः वशीकरणाय न उद्यतः । सेनायाः वर्धने, अन्येषां मैत्रीसम्पादने, व्यूहस्य आरचने च सः उद्यतः अभवत् । सः केनचित् उपायेन दुर्गं प्रविश्य देहलीं वशीकृतवान् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Baghel Singh became the leader of the Sikh forces while still young. At one time, he wished to capture the Red Fort in Delhi. Crossing the Yamuna, he did not rush to attack immediately. Instead, he focused on strengthening his army, forging alliances, and carefully arranging his battle strategy. By some clever means, he entered the fort and brought Delhi under his control.

राणाप्रतापस्य सामन्तराजः रघुपतिसिंहः कदाचित् अकबरसैन्यात् पराजयं प्राप्य अरण्यम् आश्रितवान् । कदाचित् अस्वस्थः पुत्रं द्रष्टुं यदा रघुपतिसिंहः अगच्छत् तदा मोगलसैनिकाः तं गृहीतवन्तः । पुत्रदर्शनाय अवसरः दीयताम् इति सेनापतिम् आकाशवर्माणम् अपृच्छत् । रजपूताः विश्वासघातं न कुर्वन्ति इति जानन् आकाशवर्मा रघुपतिसिंहाय पुत्रदर्शनाय अनुज्ञां दत्तवान् । ततः आकाशवर्मणः बन्धनं जातम् । रघुपतिसिंहः एतत् ज्ञात्वा मां कारागारे स्थापयन्तु इति निवेदितवान् । रघुपतिसिंहस्य धैर्यं, मित्रप्रीतिं च, आकाशवर्मणः दयासम्पन्नगुणं च दृष्ट्वा अकबरः तयोः बन्धविमुक्ततां कृतवान् ।

(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Raghupati Singh, a feudal chief under Rana Pratap, was once defeated by Akbar’s army and took refuge in the forest. Later, when he went to see his ailing son, Mughal soldiers captured him. He requested the commander, Akash Varma, to allow him to meet his son. Knowing that Rajputs never betray trust, Akash Varma permitted it. As a result, Akash Varma himself was imprisoned. When Raghupati Singh learned of this, he declared, “Let me be imprisoned instead.” Witnessing Raghupati Singh’s courage and loyalty, and Akash Varma’s compassion, Akbar released both of them.

जयसलमेरस्य राज्ञः रतनसिंहस्य पुत्री रत्नावली शौर्येण अप्रतिमा । कदाचित् अल्लावुद्दीनस्य सेनापतिः मल्लिकाफुरः रतनसिंहं पराजेतुं ससैन्यम् आगतः । राजकुमारी रत्नावली सैन्यस्य नेतृत्वम् ऊढवती । मल्लिकाफुरः शत्रुहस्तगतः अभविष्यत् । किन्तु कथञ्चित् आत्मानं रक्षन् रणरङ्गात् पलायत । सः कुतन्त्रम् आश्रित्य दुर्गस्य अन्तः गमनाय मार्गं दर्शयितुं कस्मैचित् निर्धनाय वृद्धाय प्रभूतं धनं दत्तवान् । किं सः वृद्धः मार्गं दर्शयति ? सः जयसलमेरस्य राज्ञः द्रोहं करोति ? इति कौतुकेन कथाम् इमां शृण्वन्तु ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

In Jaisalmer, King Ratansingh’s daughter Ratnavali was unmatched in courage. Once, Alauddin’s general Malik Kafur came with his army to defeat Ratansingh. Princess Ratnavali herself led the forces, and Malik Kafur was nearly captured. Somehow he escaped from the battlefield. Later, he resorted to trickery, giving a poor old man a large sum of money to show him a secret way into the fort. Whether that old man betrays Jaisalmer’s king or not is the suspense of this tale.

लक्ष्मणमेघनादयोः युद्धे लक्ष्मणेन प्रयुक्तः बाणः मेघनादस्य हस्तम् अकर्तयत् । सः हस्तः रावणस्य अन्तःपुरे मेघनादस्य पत्न्याः सुलोचनायाः पुरतः अपतत् । दुःखितः सुलोचना सहगमनं कर्तुं निश्चयं अकरोत् । किन्तु दाहसंस्कारार्थं मेघनादस्य शिरः आवश्यकम् । सा धैर्येण श्रीरामस्य दर्शनाय प्रस्थिता । श्रीरामः तस्यां महान्तम् आदरं प्रदर्शयन् मेघनादस्य शिरः दत्तवान् । मेघनादस्य अन्त्यसंस्कारं निमित्तीकृत्य एकं दिनं युद्धस्य विरामम् अपि घोषितवान् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

In the battle between Lakshmana and Meghanada, Lakshmana’s arrow cut off Meghanada’s arm. The severed arm fell in front of Meghanada’s wife, Sulochana, in Ravana’s inner palace. Grief-stricken, she resolved to perform sahagamana (self-mmolation). But for the funeral rites, Meghanada’s head was required. With courage, she went to meet Lord Rama. Rama honored her greatly and gave her Meghanada’s head. Out of respect, he even declared a one-day pause in the war so that Meghanada’s funeral rites could be performed.

पञ्चदशवर्षीयः कश्चन तरुणः कञ्चन महात्मानम् उपसर्प्य संन्यासदीक्षां याचते । पुनः पुनः याचनेन महात्मा तस्य परीक्षां करोति । परीक्षया तरुणस्य जितेन्द्रियता साधिता अस्ति इति महात्मना ज्ञातम् । अतः संन्यासादीक्षां दास्यामि इत्युक्त्वा तं तरुणम् आशिषा अनुगृह्णाति । सः एव भाविनि काले 'महात्मा ज्ञानेश्वरः' इति ख्यातः जातः ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

A fifteen-year-old youth approached a saint, requesting initiation into renunciation. The saint tested him repeatedly, and through the trials realized that the boy had mastered self-control. Then the saint blessed him, saying he would grant initiation. In time, that youth became famous as Mahatma Jnaneshvara.

वाग्भटः विख्यातः प्राचीनः वैद्यराजः । एकदा धन्वन्तरिः पृथ्वीतले वैद्यानां परीक्षा करणीया इति विचिन्त्य शुकस्य रूपं धृत्वा एकं प्रश्नं त्रिवारम् उच्चार्य वैद्यान् अपृच्छत् - 'कोऽरुक्? कोऽरुक्? कोऽरुक्?’ (कः आरोग्यसम्पन्नः भवति इत्यर्थः)। वैद्याः विविधानि उत्तराणि दत्तवन्तः किन्तु धन्वन्तरिः न सन्तुष्टः । यदा वाग्भटं प्रति आगत्य प्रश्नं अपृच्छत् तदा सः उत्तरयति 'हितभुक्, मितभुक्, उष्णभुक्' इति । तस्य आशयः आहारः हितकारः मितरूपः उष्णः च भवेत् । वाग्भटस्य उत्तरेण धन्वन्तरिः सन्तुष्टः जातः ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Vagbhata was a renowned ancient physician. Once, Dhanvantari decided to test the physicians of the earth. Disguised as a parrot, he asked three times, “Ko’ruk? Ko’ruk? Ko’ruk?” (meaning, “Who is truly healthy?”). The physicians gave various answers, but none satisfied him. When he asked Vagbhata, the reply was: “One who eats wholesome food, moderate food, and warm food.” By this he meant that diet should be beneficial, taken in moderation, and warm. Dhanvantari was pleased with this answer.

कदाचित् कश्चन महात्मा प्रयाणावसरे पिपासाम् अनुभूतवान् । कस्यचित् चर्मकारस्य कुटीरं प्राप्य जलं पृष्टवान् । किन्तु निम्नकुलीयः सः चर्मकारः जलं कथं ददानि इति चिन्तयति । तदा महात्मा वदति यत् भगवतः दृष्ट्या सर्वे समानाः । ये तारतम्यम् आचरेयुः ते तु अज्ञानिनः । स्पृश्यास्पृश्यभेदः मानवेन कल्पितः.....’। तदनन्तरं सः चर्मकारः सन्तोषेण तस्मै महात्मने जलं दत्तवान् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Once, a saint felt thirsty while traveling and asked for water at the hut of a cobbler. The cobbler hesitated, thinking of his low caste. The saint then said, “In the eyes of God, all are equal. Those who make distinctions are ignorant. The division of touchable and untouchable is man-made.” Hearing this, the cobbler joyfully gave him water.

उल्लाळराज्यं किञ्चन सम्पद्भरितं लघुसंस्थानम् । गच्छता कालेन तस्य संस्थानस्य राज्ञः मद्यपानप्रवृत्तिः जाता । पोर्तुगीसाः तस्य मैत्रीं सम्पादितवन्तः । मद्यपानाय यत् मद्यं क्रेतव्यं, तन्निमित्तं स्वसंस्थानमेव पोर्तुगीसाधीनं कृतवान् सः । राज्ञी अभयादेवी संस्थानरक्षणाय स्वयं शासनसूत्रं गृहीतवती । पोर्तुगीस्-अभयादेव्योः मध्ये जाते युद्धे पोर्तुगीसानां पराजयः जातः ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Ullal was a small but prosperous principality. Over time, its king fell into the habit of drinking. The Portuguese befriended him, and in order to buy liquor, he placed his state under Portuguese control. To protect the principality, Queen Abhaya Devi herself took charge of governance. A war broke out between Abhaya Devi and the Portuguese, and ultimately the Portuguese were defeated.

कस्मिंश्चित् ग्रामे देवालयनिर्माणार्थं धनं प्राप्तुं पञ्च जनाः प्रतिगृहं गतवन्तः । यः अधिकं धन दास्यति तस्य नाम्नः उट्टङ्कनं देवालये भवितुम् अर्हति इति निश्चितवन्तः । कश्चन कोट्यधीशः लक्षरूप्यकपरिमितं धनं दत्तवान् । कदाचित् धनिकेन धनदातॄणाम् आवली दृष्टा । तत्र कश्चन कृषिकः सहस्रं रूप्यकाणि दत्तानि आसन् । कृषिकस्य आर्थिकी स्थितिः शोचनीया चेदपि तेन सहस्रं रूप्यकाणि दत्तानि । मत्तः तस्य हृदयौदार्यम् अधिकम् । अतः तस्य नाम्नः एव टङ्कनं भवेत् देवालये इति अवदत् धनिकः । अन्ततः उभयोः नाम्नोः टङ्कनं भवेत् इति आयोजकाः निर्णीतवन्तः । 
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)
In a village, five men went house to house collecting money for the construction of a temple. It was decided that the name of the person who gave the largest donation would be inscribed on the temple. A millionaire donated one lakh rupees. Later, when he saw the list of donors, he noticed that a poor farmer had given one thousand rupees. Though the farmer’s financial condition was miserable, he had still contributed generously. The millionaire declared, “His heart is greater than mine; his name alone deserves to be inscribed.” Finally, the organizers decided to engrave both names on the temple.

अनया कथया वार्धक्ये कथं व्यवहरणीयम् इति ज्ञातुं शक्नुमः । पुत्राः प्रमादं कुर्युः इति भीतिः, मम अनुभवस्य उपयोगं कुर्युः इति अपेक्षा इत्यादयः वार्धक्ये सहजाः । तादृशीं मानसिकताम् अवहतः कस्यचन ज्येष्ठस्य जीवनं निश्चयेन अस्ति अनुकरणार्हम् । प्रायः असंमोहः नाम अयमेव ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

This story teaches how one should conduct oneself in old age. Fear that sons may neglect them, or expectation that their experience will be valued—such feelings are natural in old age. Yet the life of one elder who overcame such attitudes is truly worthy of imitation. This clarity of mind is called asammohah (freedom from delusion).

कदाचित् अन्यस्मिन् देशे कश्चन वणिक् लघुनः अपराधस्य निमित्तं कारागारे स्थापितः आसीत् । तस्य शूलारोपम् आदिष्टवान् राजा । सः वणिक् राज्ञे निवेदितवान् यत् गृहं गत्वा यद्यत् करणीयं स्यात् तत्सर्वं निर्वर्त्य वर्षाभ्यन्तरे प्रत्यागमिष्यामि इति । तस्य स्थाने तस्य मित्रं कारागारे स्थापितः आसीत् । वर्षम् अतीतम् । तस्य मित्रस्य शूलारोपस्य समयः आगतः । तावता धावन् तत्र आगतः सः वणिक् । बहुविधान् विघ्नान् अपाकृत्य मित्रस्य मरणदण्डनात् पूर्वम् आगतस्य वणिजः असाधारणीं सत्यनिष्ठां सुहृत्प्रीतिं च दृष्ट्वा राजा वणिजः दण्डनम् अपाकृतवान् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

In another land, a merchant was imprisoned for a minor offense. The king ordered him to be executed by impalement. The merchant pleaded to return home, settle his affairs, and come back within a year. In his place, his friend was kept in prison. A year passed, and the time for the friend’s execution arrived. Just then, the merchant rushed back, having overcome many obstacles, and reached before his friend’s punishment was carried out. Witnessing such extraordinary loyalty and truthfulness, the king canceled the merchant’s sentence.

कश्चन महात्मा विलक्षणानि आशीर्वादवचनानि ददाति स्म । यथा राजानं 'सुभटो भव', आस्थानपण्डितम् 'अज्ञानी भव', महाधनिकं वणिक्प्रमुखं 'सेवकः भव' इति । किमर्थम् एवम् आशीर्वादं ददाति इति ज्ञातुं अनन्तरदिने राज्ञः वृद्धमन्त्री गत्वा महात्मानं राजास्थानम् आनयति । तदा महात्मा विलक्षणाशीर्वदवचनानाम् विशेषार्थं वदति । महात्मना कृतः आशीर्वादः विलक्षणः स्याद् चेदपि विशेषाभिप्रायगर्भः आसीत् इति जानन्तः सभास्थाः सर्वे तदीयां बुद्धिमत्तां विशेषतः‌ श्लाघितवन्तः ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

A saint used to give unusual blessings: to a king he said, “Be a brave warrior,” to a court scholar, “Be ignorant,” and to a wealthy merchant, “Be a servant.” Curious about the meaning, the king’s aged minister brought the saint to the royal court the next day. There the saint explained the special intent behind each blessing. Though the words seemed strange, they carried deep significance. Realizing this, everyone in the court praised the saint’s wisdom.

कश्चन निर्धनः दीनः जनः आसीत् यस्य निबिडं श्मश्रु, दीर्घाः नखाः, जीर्णं दुर्गन्धयुक्तं वस्त्रं च आसीत् । जनाः तम् उन्मत्तः इति वदन्ति स्म । कदाचित् कश्चन सहृदयः तरुणः विनयः तं जनं दृष्ट्वा मनसि बहुविधैः प्रश्नैः पीडितः अभवत् । द्वितीये दिने सः तस्मै एकं कदलीफलम् अयच्छत् । अग्रिमे दिने विनयाय एकं पत्रम् आगतम् - भवान् मुख्यमन्त्रिणः सहयोगित्वेन नियुक्तः इति । यदा सः अग्रिमे दिने मन्त्रालयं प्राप्तवान् तदा मुख्यमन्त्री तस्य कण्ठे पुष्पमालां स्थापयित्वा सत्कारम् अकरोत् । कारणम् आसीत् यत् मुख्यमन्त्री एव उन्मत्तः इव वेषान्तरं धृत्वा लोकानां परीक्षणाय तथा आकृतिं निर्मितवान् आसीत् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

There was a poor, destitute man with a thick beard, long nails, and foul, tattered clothes. People thought him mad. One day, a kind young man named Vinay saw him and was troubled with many questions in his mind. The next day, Vinay gave him a banana. Soon after, Vinay received a letter appointing him as an assistant to the Chief Minister. When he went to the ministry, the Chief Minister himself welcomed him with a garland. The reason was that the “madman” was none other than the Chief Minister in disguise, testing the people.

नूतनतया निर्मीयमाणस्य पत्तनस्य विभिन्नानि कार्याणि प्रचलन्ति स्म । एकदा मार्गनिर्माणकार्ये नैके कर्मकराः अहोरात्रं कार्यं कुर्वन्ति स्म । तदा कुतश्चित् कश्चित् सुदृढः युवा तत्र समागत्य बहूनि कार्याणि अकरोत् । सायं यदा सन्तुष्टः स्वामी तस्मै द्विगुणितं वेतनं दातुम् उद्यतः तदा सः तत् सर्वथा निराकृत्य अवदत् 'प्रतिदिनं मया कठिनाः व्यायामाः क्रियन्ते । अस्य अस्मिन्नेव मार्गे चलन् अहं मार्गस्य निर्माणकार्ये आत्मानं नियोजितवान्' इति । सः एव विश्वप्रसिद्धः मुष्टियुद्धचतुरः मोहमद्-अलिवर्यः इति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)
In a newly developing city, many workers were engaged day and night in road construction. One day, a strong young man joined them and did much of the work. In the evening, when the satisfied supervisor offered him double wages, he refused, saying, “Every day I perform hard exercises. Walking on this very road, I engaged myself in its construction.” That young man was none other than the world-famous boxing champion Muhammad Ali.

अस्यां कथायां अजापालकेन सह साक्षात्सन्दर्शनं भवति वार्तादूरदर्शनस्य । एकस्य विषयस्य पुनः पुनः चर्चा चर्वितचर्वणम् इति कथ्यते । सन्दर्शनस्य चर्वितचर्वणस्य च कः सम्बन्धः इति ज्ञातुम् इच्छा अस्ति वा? तर्हि इमां हास्यमयीं कथां शृण्वन्तु ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

In this humorous story, a goatherd is interviewed on the television news. News programs often repeat the same topic again and again, which is called chewing the cud (charvitha charvanam). Listen to this amusing story to find out the link between such repetition (charvitha charvanam) and news shows?

लालबहादुरशास्त्री भारतस्य सुप्रसिद्धः द्वितीयः प्रधानमन्त्री । तस्य पत्नी ललितादेवी अपि स्वातन्त्र्यान्दोलने भागग्रहीत्री एव । सा महिला दलस्य प्रमुखा आसीत् । कदाचित् सा आपणिकानां मनः परिवर्तयितुम् अन्याभिः महिलाभिः साकं वैदेशिकवस्तुविक्रयणस्थलं गतवती । बहवः आपणिकाः‌ ललितादेव्याः अनुरोधं स्वीकृत्य सर्वाणि वैदेशिकवस्तूनि बहिः अक्षिपन् ।  किन्तु एकः आपणिकः तत् न अङ्गीकृतवाम् । तस्य मनःपरिवर्तनं कथं भवति इति कथायाः वस्तु वर्तते ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

In Jodhpur, Lal Bahadur Shastri’s wife, Lalita Devi, was herself active in the freedom struggle and led a women’s group. Once, she and other women went to a marketplace to persuade shopkeepers to stop selling foreign goods. Many shopkeepers agreed and threw out their foreign items. But one shopkeeper resisted. The story centers on how his mind was eventually changed.

दुष्टानां सङ्गः सर्वथा न करणीयः इति इयं कथा ज्ञापयति । पितुः मरणानन्तरं भट्टनाथस्य स्वेच्छाचारस्य निग्रहीता न कोऽपि आसीत् । दुष्टानां मित्राणाम् उपदेशं पालयन् सः मनोरञ्जनाय दुर्व्यसनाय च प्रभूतं धनं व्ययितवान् । उद्योगिनः तं वञ्चितवन्तः । वाणिज्ये महती हानिः तेन अनुभूता । अन्ते यदा सः आत्महत्यार्थं प्रकोष्ठस्य अट्टाधारे रज्जुं बद्ध्वा पाशं कण्ठे योजयित्वा कूर्दनम् अकरोत् तदा अट्टाधारः भग्नः जातः । तस्य अन्तर्भागे सुवर्णनाणकानि आसन् । विवेकं प्राप्तः सः तत् धनं जागरूकतया उपयुञ्जानः नूतनं वाणिज्यम् आरब्धवान् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

This tale teaches that association with the wicked should always be avoided. After his father’s death, Bhattanātha had no one to restrain his reckless behavior. Following the advice of evil friends, he wasted his wealth on pleasures and vices. Cheats deceived him, and he suffered great losses in trade. Finally, in despair, he attempted suicide by hanging himself from a beam. The beam broke, and inside it were hidden gold coins. Gaining wisdom, he used that wealth carefully and began a new business.

महात्मनाम् आशीर्वादवचनानि कदापि विफलानि न भवन्ति इत्यस्य उदाहरणं भवितुम् अर्हति इयं कथा । कश्चन तरुणः बालगङ्गाधरवर्येण कानिचन आशीर्वादवचनानि प्राप्नोत् । तानि आशीर्वादवचनानि तस्य हृदये स्थिरतया अतिष्ठन् । तरुणेन विद्याभ्यासं समाप्य सर्वकारोद्योगः प्राप्तः । स्वयोग्यतया अल्पे एव काले पदोन्नतिं प्राप्नुवन् रिसर्व्-वित्तकोषस्य 'गवर्नर्' पदमपि प्राप्नोत् । ब्रिटिश्-शासने तत् पदं प्राप्तवान् प्रथमः भारतीयः सः । भारतस्य स्वातन्त्र्यप्राप्तेः अनन्तरं सः केन्द्रसर्वकारस्य अर्थसचिवत्वेन अपि कार्यम् अकरोत् । तस्य नाम अस्ति सर् चिन्तामणिदेशमुखः इति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

This story illustrates that the blessings of great souls never fail. A young man once received words of blessing from Bal Gangadhar Tilak. Those words remained firmly in his heart. After completing his studies, he entered government service and, through his merit, quickly rose in rank. He eventually became the Governor of the Reserve Bank of India, the first Indian to hold that post under British rule. After India’s independence, he also served as the Finance Minister in the central government. His name was Sir Chintamani Deshmukh.

कश्चन विद्यालये कश्चन निरीक्षणाधिकारी छात्राणां परीक्षार्थं पञ्च आङ्ग्लशब्दान् अवदत् । यदा मुख्योपाध्यायः छात्राणां मध्ये सञ्चरन् आसीत् तदा तेन ज्ञातं यत् एकेन छात्रेण 'केट्ल्' इत्ययं शब्दः दोषपूर्णतया लिखितः इति । सः नेत्रसङ्केतेन छात्रम् असूचयत् यत् पार्श्वस्थेन छात्रेण यत् लिखितं तत् दृष्ट्वा समीकुरु इति । किन्तु तेन छात्रेण आदेशः न पालितः । यदा निरीक्षणाधिकारी निर्गतः तदा मुख्योपाध्यायः किमर्थं मम वचनं न पालितवान् इति तं छात्रम् अपृच्छत् तदा सः अवदत् 'अन्येन लिखितं दृष्ट्वा लेखनम् अनुचितं कार्यम् । तत् चौर्यमिव' इति । तस्य छात्रस्य नाम 'मोहनदासः' यः भाविनिकाले 'महात्मा गान्धिः' इति नाम्ना ख्यातः अभवत् । 
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

In a school, an inspector gave students five English words to write. While walking among them, the headmaster noticed that one student had misspelled “kettle.” By a gesture, he hinted that the boy should look at his neighbour’s paper and correct it. The boy, however, did not obey. After the inspector left, the headmaster asked why. The student replied, “Copying another’s writing is improper; it is like theft.” That boy’s name was Mohandas, who later became known to the world as Mahatma Gandhi.

बहुषु युद्धेषु शत्रुजनानां मारणं दृष्ट्वा कस्यचन राज्ञः मनः विषादग्रस्तं जातम् । सः कञ्चन संन्यासिनम् उपसर्प्य  'भवतः इव तपोमयं जीवनं स्यात् ममापि' इति अवदत् । तदा संन्यासी 'प्रजारक्षणं, युद्धम् इत्यादिकं तव कर्तव्यम् । तपसि प्रवृत्तिः, जनानां प्रबोधनम् इत्यादिकं मम कर्तव्यम् । सर्वेण अपि जनेन स्वस्य कर्तव्यपालनमात्रं चिन्तनीयम् । अन्येन आत्मनः तोलनं न युज्यते....’ इत्यादिभिः वचनैः राजानं बोधयति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

A king, saddened after witnessing the killing of many enemies in battles, approached a renunciate and said, “I wish to live a life of penance like yours.” The renunciate replied, “Your duty is to protect your people and fight when necessary. My duty is penance and guiding others. Each person must think only of fulfilling his own duty. Comparing oneself with another is not proper.” With these words, the king was enlightened.

जोधपुरसाम्राज्ये राजा रामसिंहः आधिपत्यं वहन् आसीत् । कदाचित् रामसिंहः महता शौर्येण मोगलैः सह युद्धम् अकरोत् । भीतं मोगलसैन्यं तत्स्थानात् पलायनम् अकरोत् । पलायमानाः पिपासापीडिताः मोगलसैनिकाः कस्यचन तडागस्य जलं पातुं यदा उद्यताः तदा रामसिंहस्य सैनिकाः तेषां जलपानं निवारितवन्तः । रामसिंहः त्वरितं तत्रागत्य 'इमे निश्शस्त्राः, निस्सहायाः, पिपासाबाधिताश्च । जलपानाय प्रतिगमनाय च अनुमन्यन्ताम्' इति उच्चैः आदिष्टवान् । ततश्च मोगलसैनिकाः जलं पीत्वा रामसिंहस्य औदार्यगुणेन आवर्जिताः सन्तः तं प्रशंसन्तः स्वस्थानं प्रतिगताः ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

In the kingdom of Jodhpur, King Ramasinha once fought bravely against the Mughals. The Mughal army, terrified, fled the battlefield. Thirsty and exhausted, the fleeing soldiers tried to drink water from a pond, but Ramasinha’s men stopped them. The king quickly arrived and commanded loudly, “These men are unarmed, helpless, and tormented by thirst. Let them drink and return.” The Mughal soldiers, after quenching their thirst, were deeply moved by the king’s generosity and praised him before departing.

कदाचित् नारदमहर्षिः भगवन्तं कृष्णम् अपृच्छत् 'सदैव भवान् राधे! राधे! इति किमर्थं जपति?’ इति । इदं श्रुत्वा कृष्णः शिरःशूलस्य अभिनयं कृत्वा बलवतीं वेदनां प्रकटितवान् । वेदनायाः निवारणं कथम् इति पृष्टे कृष्णः अवदत् 'मद्भक्तस्य चरणरजसः स्पर्शेन इयं वेदना दूरीभवितुमर्हति’ इति । अविलम्बेन गत्वा आनेष्यामि इत्युक्त्वा नारदः रुक्मिणीं, सत्यभामाम्, अन्याः राज्ञीः च उपेत्य चरणरजः अयाचत । परन्तु सर्वतः अपि निराकरणरूपमेव उत्तरं प्राप्नोत् । अन्ते सः राधायाः समीपं गत्वा अपृच्छत् । सपदि एव राधा तद् अयच्छत् । यदा नारदः प्रत्यागत्य प्रवृत्तं सर्वम् अकथयत् तदा कृष्णः अवदत् ‘राधे! राधे! इति अहं सर्वदा जपामि तस्य कारणम् इदानीं भवता ज्ञातम् इति भावये’ इति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Once, Sage Narada asked Lord Krishna, “Why do you always chant ‘Radhe! Radhe!’?” Hearing this, Krishna acted as though suffering from a severe headache. When asked how it could be cured, Krishna replied, “Only the touch of the dust from a devotee’s feet can relieve this pain.” Narada hurried to Rukmini, Satyabhama, and other queens, but all refused. Finally, he approached Radha, who immediately gave the dust. When Narada returned and narrated everything, Krishna said, “Now you understand why I always chant ‘Radhe! Radhe!’.”

रवीन्द्रनाथवर्येण यदा नोबेल्पुरस्कारः प्राप्तः तदा असङ्ख्याः जनाः तम् अभिनन्दितवन्तः । किन्तु कश्चन प्रतिवेशी तस्य अभिनन्दं न कृतवान् इति तस्य दुःखम् आसीत् । कदाचित् वायुविहारार्थं रवीन्द्रनाथवर्यः समुद्रतीरम् अगच्छत् । समुद्रे पतिताः सूर्यकिरणाः रमणीयतया शोभते स्म । अत्रान्तरे तस्य दृष्टिः एकस्मिन् गर्ते पतिता । सः अचिन्तयत् 'सूर्यकिरणाः प्रसारविषये गर्तसमुद्रादिभेदभावं न प्रदर्शयन्ति.......’ इति । सः स्वस्य दोषम् अवगत्य प्रतिवेशिनः गृहं गत्वा तस्य आशीर्वादं प्रार्थितवान् । एतेन नितरां लज्जितः प्रतिवेशी रवीन्द्रनाथवर्यं नोबेल्पुरस्कारप्राप्त्यर्थम् अभिनन्दितवान् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

When Rabindranath Tagore received the Nobel Prize, countless people congratulated him, but one neighbor did not, which saddened him. Later, while strolling by the seashore, Tagore saw the sun’s rays shining equally on both the ocean and a pit. He reflected, “Sunlight makes no distinction between vast seas and small pits.” Realizing his own fault, he went to his neighbor’s house seeking blessings. Deeply ashamed, the neighbor then congratulated Tagore for his Nobel Prize.

पूर्वं कश्चन राजा कस्यचन संन्यासिनः समीपं गत्वा 'उत्कृष्टं तत्त्वं किञ्चन उपदिश्यताम्' इति प्रार्थितवान् । 'अपेक्षिता योग्यता नास्ति इदानीं भवतः' इति संन्यासिना उक्तम् । खिन्नः राजा स्वभवनं गत्वा कोपेन मन्त्रिणम् अवदत् 'एकः पण्डितः, सः संन्यासी च अनीयेताम्' इति । यदा तौ आगतवन्तौ तदा राजा अवदत् यत् अहं पण्डितस्य मुखात् उपदेशं प्राप्स्यामि इति । तदा संन्यासी क्षणमात्रेण एव भवतः योग्यतापरीक्षणं भवितुमर्हति इति उक्त्वा तस्य परीक्षणं करिष्यति । महाराजः स्वस्य दोषं ज्ञात्वा क्षमाम् अयाचत । (“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Once, a king approached a renunciate and requested, “Please teach me a supreme principle.” The renunciate replied, “You are not yet qualified.” Saddened, the king returned to his palace and angrily ordered his minister to bring both a scholar and the renunciate. When they arrived, the king declared that he would receive instruction from the scholar. The renunciate then said, “First, your eligibility must be tested.” In a moment, he examined the king, who realized his own fault and humbly sought forgiveness.

कदाचित् प्रजानुरागी राजा अरण्यमार्गे गच्छन् आसीत् । कश्चन अजापालकः वृक्षस्य अधः उपविश्य वेणुवादने मग्नः आसीत् । राजा अपृच्छत् 'साम्राज्यमेव प्राप्तवान् इव महति आनन्दे मग्नः भवान् वेणुवादनं करोति' इति । तदा अजापालकः अवदत् 'वस्तुतः वेणुवादनस्य साम्राज्यप्राप्तेः च न सादृश्यम् । अहं तु भगवच्चिन्तनं कुर्वन् सर्वचिन्ताभ्यः मुक्तः सन् मनोवाक्कायकर्मसु स्वतन्त्रः । धनस्य स्वातत्न्त्र्यस्य आनन्दस्य च न कोऽपि सम्बन्धः' इति । तस्य चिन्तनस्य श्रेष्ठताम् अवगच्छन् राजा तं नमस्कृतवान् । 
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

A benevolent king was once traveling through a forest. Beneath a tree sat a goatherd, absorbed in playing his flute. The king asked, “You play with such joy, as though you had gained an empire.” The goatherd replied, “Flute playing is not like ruling a kingdom. I am engaged in divine contemplation, free from all worries, independent in thought, word, and deed. Joy has no link with wealth or power.” Realizing the greatness of his reflection, the king bowed to him.

कदाचित् लक्ष्मीसरस्वत्योः मध्ये का श्रेष्ठा इति विवादः उत्पन्नः । संन्यासिनीरूपेण भूलोकं गत्वा स्वस्य श्रेष्ठता प्रतिष्ठापनीया इति निर्णयं कृत्वा आदौ लक्ष्मीः एकं ग्रामम् अगच्छत् । स्वीयेन सुवर्णपात्रेण यस्मिन् गृहे सा भोजनं करोति तत्रैव भोजनपात्रं परित्यज्यते लक्ष्म्या । जनाः तां स्वगृहं प्रति निमन्त्रयितुम् अहमहमिकया प्रवृताः अभवन् । ग्रामे सर्वत्र ईर्ष्या, असूया, कलहः इत्यादयः आरब्धाः । तदनन्तरं सरस्वत्या  मासात्मकः प्रवचनकार्यक्रमः कृतः । ग्रामे कश्चन सात्त्विकप्रभावः प्रवृद्धः । अन्ते लक्ष्मीः सरस्वतीम् उद्दिश्य अवदत् 'भवत्याः शक्तिः एव श्रेष्ठा' इति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

A dispute arose between Laksmi and Saraswathi over who was greater. Disguised as ascetics, they came to earth to prove their superiority. First Laksmi visited a village. Wherever she ate, she left behind her golden plate. People competed to invite her, and jealousy, envy, and quarrels spread throughout the village. Later Saraswathi organized a month-long series of discourses. A pure and noble atmosphere grew in the village. In the end, Laksmi admitted to Saraswathi, “Your power is truly superior.”

कदाचित् कश्चन आङ्ग्लाधिकारी कृत्रिमं विनयं दर्शयन् दयानन्दसरस्वतीवर्यम् अपृच्छत् 'अधुना भारते आङ्ग्लानां भविष्यं कथं स्यात्?’ इति । तदा दयानन्दवर्यः अवदत् 'आङ्ग्लाः अलसाः जाताः सन्ति । अलसानां भविष्यं सदा निराशदायकम् एव भवति' इति उक्त्वा आङ्ग्लानां दिनचरीं विस्तृतरूपेण अवदत् । दयानन्दवर्यस्य वचनं वास्तवद्योतकम् अप्रियसत्यज्ञापकं च आसीत् इति कारणतः आङ्ग्लाधिकारी प्रतिवचनं किमपि अनुक्त्वा मुखम् अवनमय्य मौनेन ततः निर्गतवान् ।  
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Once, an English officer, feigning politeness, asked Swami Dayananda Saraswati, “What will be the future of the English in India?” Dayananda replied, “The English have become lazy. The future of the lazy is always hopeless.” He then described their daily routine in detail. Because his words revealed an unpleasant truth, the officer, unable to respond, bowed his head and left silently.

कदाचित् जम्मूकश्मीरस्य चक्रवर्ती प्रतापसिंहः प्रजानां सुखदुःखानि स्वयं ज्ञातुम् इच्छन् वेषान्तरं धृत्वा देशपर्यटनम् आरब्धवान् । एकदा सः ज्वरेण पीडितस्य युवकस्य सेवां कृत्वा, युवकस्य गम्यस्थानं प्रति अपि प्रापयति । तस्य श्वश्रूः लक्ष्मीमेहता या प्रतापसिंहस्य प्रासादे कर्मकरी आसीत्, महाराजेन साकम् अश्वम् आरुह्य आगतं‌ जामातरं दृष्ट्वा भीता सती 'जामात्रा कृतः अपराधः क्षन्तव्यः । भवान् अस्य देशस्य राजा इति सः न अभिज्ञातवान्' इति अवदत् । तदा राजा अवदत् 'सर्वादौ अहम् अस्मि मानवः । तदनन्तरमेव महाराजत्वं मम । माहाराजेन यथा प्रजाः पाल्येरन् तथैव प्रजाः सेव्येरन् अपि' इति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Maharaja Pratap Singh of Jammu and Kashmir wished to know the joys and sorrows of his people directly, so he traveled in disguise. Once, he served a young man suffering from fever and even escorted him to his destination. The young man’s mother-in-law, Lakshmi Mehta, who worked in the royal palace, was frightened when she saw her son-in-law arriving on horseback with the king. She pleaded, “Please forgive him; he did not know you are the ruler of this land.” The king replied, “First of all, I am a human being. Only afterwards am I a Maharaja. Just as a king must protect his subjects, he must also serve them.”

जगतः‌ सृष्टिं कर्तुम् उद्यतः ब्रह्मा कौमुदीसदृशं हासं, चम्पकस्य सुगन्धम्, अमृतस्य माधुर्यं च संयोज्य एकां मृत्तिकामूर्तिं निर्मितवान् । सा मूर्तिः तु अपूर्वा आसीत् । कान्त्या शोभते स्म । 'मृन्मयी मूर्तिरेषा कथम् अपूर्वा भवितुम् अर्हति?’ इति यदा कश्चन देवदूतः ब्रह्मदेवम् अपृच्छत् तदा ब्रह्मदेवः मन्दहासपूर्वकं तस्य मृन्मय्याः मूर्तेः वैशिष्टयं, तस्य आकारस्य (शरीरस्य) प्राधान्यं च विवृणोति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

When Brahmā set out to create the world, he combined the radiance of moonlight-like laughter, the fragrance of champaka flowers, and the sweetness of nectar to form a clay image. That figure was extraordinary, shining with beauty. When a celestial messenger asked, “How can this clay form be so unique?” Brahmā smiled and explained the special qualities of the figure and the importance of its form (the human body).

कदाचित् कश्चन आधुनिकः तरुणः रेलयाने महाभारतपुस्तकं पठितवन्तं कञ्चन सहयात्रिकम् अपश्यत् । वैज्ञानिकयुगे अपि एतादृशं पठ्यते किम् इति तरुणः सहायात्रिकम् अपृच्छत् । तदा सहायात्रिकः 'महाभारतादिषु प्रतिपादितानि तत्त्वानि अद्यापि सङ्गतानि भवन्ति' इत्यवदत् । तथापि सः तरुणः विज्ञानस्य महत्त्वं, विज्ञानकारणतः जातानाम् आविष्काराणां विषये कथनम् अनुवर्तितवान् । यदा उभौ अपि यानात् अवतीर्णवन्तौ तदा परस्परं सङ्केतपत्रस्य विनिमयं कृतवन्तौ । सहयात्रिकस्य पत्रे लिखितम् आसीत् - ‘सर् सि वि रामन्, डैरेक्टर्, इण्डियन् अकाडमी आफ् सैन्स्’ इति । तत् पठित्वा सः तरुणः तत्रैव रामन्वर्यं साष्टाङ्गं नमस्कृत्य स्वस्य अनुचितव्यवाहारार्थं क्षमां याचितवान् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

A young man on a train mocked a fellow passenger for reading the Mahābhārata in the scientific age. The passenger replied that “The principles taught in the Mahābhārata remain relevant even today”. Yet the youth continued speaking about the importance of science and its inventions. Later, when they alighted from the train and exchanged cards, the youth discovered the passenger was Sir C. V. Raman, a renowned scientist. Ashamed, he bowed and apologized.

महान् शूरः अस्मि अहम् इति मन्यमानं सिकन्दरमहाराजं कश्चन महात्मा शूरः कः भवति इति बोधयति । लोके सप्त प्रकाराः शूराः भवन्ति इति विवृणोति । अन्ते सः पृच्छति 'एतेषु सप्तसु प्रकारेषु भवान् कीदृशप्रकारकः‌ शूरः?’ इति । महात्मनः निष्ठुराणि वचनानि श्रुतवतः महाराजस्य ज्ञानोदयः अभवत् । सः महात्मानं प्रणम्य मौनेन ततः प्रत्यगच्छत् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Alexander the Great, considering himself the greatest warrior, was once taught by a sage what true heroism means. The sage explained that there are seven kinds of heroes in the world and finally asked, “Among these seven, what kind of hero are you?” Hearing the sage’s stern words, the king experienced an awakening. He bowed to the sage and returned silently.

होलिकापर्वणः पृष्ठभूमिकायाम् अस्ति काचित् कथा । होलिका हिरण्यकशिपोः भगिनी । अग्निः यथा न दहेत् तथा वरः प्राप्तः आसीत् होलिकया । अतः हिरण्यकशिपुः होलिकायाः साहाय्येन पुत्रः प्रह्लादः दग्धव्यः इति अचिन्तयत् । प्रह्लादेन सह सा अग्निं प्रविष्टवती । वरस्य नियमः आसीत् यत् एकाकितया प्रविष्टा ताम् अग्निः न दहति इति । अतः सा दग्धा जाता । विष्णोः अनुग्रहस्य कारणतः प्रह्लादः कामपि पीडाम् अप्राप्य हसन् अग्नितः बहिः आगतवान् । अयमेव प्रसङ्गः अद्य होलैकापर्वरूपेण आचर्यते ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

In the background of the Holika festival lies a story. Holika was the sister of Hiranyakashipu. She had received a boon that fire would not burn her. Hiranyakashipu, therefore, planned to burn his son Prahlāda with Holika’s help. She entered the fire carrying Prahlāda. But the boon had a condition: if she entered alone, the fire would not harm her. Since she carried Prahlāda, she was burned. By the grace of Lord Viṣṇu, Prahlāda came out smiling, unharmed. This very event is commemorated today as the festival of Holika.

वसन्तः कश्चन विख्यातः मल्लः । कदाचित् सः गुरुणा बलभीमेन सह मल्लयुद्धं कृत्वा विजयं प्राप्तुम् इच्छति । यद्यपि तस्य वचनम् अकल्पितम् अनुचितं च आसीत् तथापि गुरुः तेन सह मल्लयुद्धं करोति । मल्लयुद्धे केनचित् कालेन एकां विलक्षणां चातुरीम् उपयुज्य बलभीमः वसन्तं पराजयति । क्रुद्धः वसन्तः 'या नूतना चातुरी विद्या प्रयुक्ता सा भवता न पाठिता एव' इति यदा वदति तदा गुरुः वदति 'सा चातुरी मया एतस्य दिनस्य कृते रक्षिता आसीत् तव गर्वभङ्गाय । गुरुः भवति वन्दनीयः । तं पराजेतुम् इच्छा कदापि न करणीया' इति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Vasant was a famous wrestler. Once, he wished to defeat his teacher Balabhima in a wrestling match. Though his words were improper, the teacher agreed to wrestle with him. During the contest, Balabhima used a special skill and defeated Vasant. Angered, Vasant said, “This new technique was never taught to me.” The teacher replied, “I kept this skill for today, to humble your pride. A teacher is to be revered; the desire to defeat him should never arise.”

इयं कथा आत्मविश्वासस्य उत्तमम् उदाहरणं भवितुम् अर्हति । यः परेषां साहाय्येन विना स्वकार्ये उद्यतः भवेत् सः एव सफलतां प्राप्नोति । यः आत्मस्थैर्येण स्वप्रयत्नेन कार्यतत्परः सन् अग्रे सरेत् सः विफलतां न प्राप्नोति कदाचिदपि । अस्यां कथायां कश्चन राजा सैनिकेषु अन्यतमस्य कस्यचन सैनिकस्य परीक्षां करोति । प्रथमं भीतिम् अनुभवति सः सैनिकः । अनन्तरं सः धैर्यं प्राप्य परीक्षायां सफलः भवति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

This story is an excellent example of self-confidence. One who undertakes his work without relying on others alone attains success. He who, with inner steadiness and his own effort, remains devoted to his task, never meets with failure. In this story, a king tested one of his soldiers. At first the soldier felt fear, but later, gaining courage, he succeeded in the test.

कदाचित् स्वातन्त्र्यान्दोलने कस्यचन उच्चाधिकारिणः मृत्युः सञ्जातः । अनेन रुष्टे सर्वकारेण आन्दोलननेता निगृह्य न्यायालये उपस्थापितः । अयम् आसीत् क्रान्तिकारी ऊधमसिंहः । अस्मिन् सेनाधिकारिणः डायरस्य हननस्य आरोपः अवर्तत । काचित् युवत्याः प्रयासेन एव सः निगृहीतः आसीत् । ऊधमसिंहः जानाति स्म सा का इति । तथापि नार्याम् अस्त्रोत्थापनम् अस्माकं भारतीयसंस्कृतौ नास्ति इति ज्ञातवान् सः तस्यै युवत्यै कोपम् अकृत्वा तां न प्रहृतवान् ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

During the freedom movement, the death of a certain high officer occurred. Angered by this, the government arrested the movement’s leader and brought him to court. This was the revolutionary Udham Singh, accused of killing General Dyer. He was captured through the effort of a young woman. Udham Singh knew who she was, yet, understanding that in Indian culture weapons are never raised against women, he did not show anger toward her nor harm her.

कदाचित् ब्रह्मविदम् आचार्यम् उपसर्प्य कौचित् ब्रह्मचारिणौ ब्रह्मविद्याम् उपदेष्टुं प्रार्थितवन्तौ । तदा आचार्यः तयोः परीक्षां कृतवान् । तयोः एकः एव परीक्षाम् उत्तीर्णः सन् ब्रह्मविद्यालाभार्थम् अधिकारी जातः । ततः आचार्यः 'सर्वत्रापि सर्वस्मिन्नपि वस्तुनि भगवन्तं पश्येत् । कस्मिंश्चिपि असत्कर्मणि प्रवृत्तिं न दर्शयेत् । तदा एव भगवान् तव सम्मुखे तिष्ठेत् .....’ इत्यादिभिः वचनैः तं ब्रह्मचारिणं ब्रह्मविद्यालाभस्य उपायं बोधयति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

Once, two students approached a spiritual teacher, requesting instruction in sacred knowledge. The teacher tested them, and only one passed the examination, becoming eligible to learn Brahmavidyā. The teacher then instructed him: “See the Divine in everything, in every object. Never engage in unrighteous deeds. Only then will the Lord truly stand before you…” With such words, the teacher revealed the path to attaining Brahmavidyā.

राजा विक्रमसिंहः कलापोषकः आसीत् । प्रजापालने राज्ञः अधिकावधानं नास्ति इति कारणतः दुःखितः मन्त्री महाराजः विवेकमार्गं प्रति अनेतव्यः इति दिवानिशम् अचिन्तयत् । सः कञ्चन उपायं कृत्वा महाराजं कृषिकक्षेत्रं प्रति अनयत् । 'एते कृषिकाः परोक्षरीत्या कलाकाराः एव । एतषां साहाय्यं करणीयम्' इति अवद्त् मन्त्री । ततः ग्रामेषु सर्वत्र जलाशयाः, कूपाः, तडागाः च निर्मिताः राज्ञा । सर्वे अपि जनाः सन्तुष्टाः सन्तः मन्त्रिणः चातुर्यं बुद्धिमत्तां च अश्लाघयन्त । 
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

King Vikramasinha was a patron of the arts. Because he paid little attention to the welfare of his people, the minister was troubled and constantly thought of guiding the king toward wisdom. By a clever plan, he took the king to the fields and said, “These farmers are, in a hidden way, artists too. They deserve support.” The king then had reservoirs, wells, and ponds built throughout the villages. All the people were pleased, and they praised the minister’s cleverness and wisdom.

कस्यचन परोपकारस्य साधकस्य अनुष्ठानक्रमं व्यवहारं च जनाः बहुधाः प्रशंसन्ति स्म । तस्य साधकस्य पार्श्वे सर्वदा जलपूर्णः कलशः, अग्निपूर्णा अङ्गारधानी च भवति स्म । तस्य कारणं यदा कश्चन भक्तः अपृच्छत् तदा साधकः अवदत् 'अहं मम कामनाः जले मज्जयितुम् इच्छामि । अहङ्कारश्च दग्धुम् इच्छामि । जलकलशस्य अग्नेः च दर्शनात् आत्मना करणीयस्य कार्यस्य स्मरणं भवति । दुर्गुणाः निवारणीयाः इत्येतत् कदापि विस्मृतं न भवेत्' इति ।
(“केन्द्रीयसंस्कृतविश्वविद्यालयस्य अष्टादशीयोजनान्तर्गततया एतासां कथानां ध्वनिप्रक्षेपणं क्रियते”)

People greatly praised the conduct and practice of a certain devotee devoted to service. Beside him there was always a water-filled pot and a vessel of burning coals. When a follower asked the reason, the devotee replied: “I wish to drown my desires in water and burn my ego in fire. The sight of the water pot and the fire reminds me of the duties I must perform. One should never forget that vices must be removed.”