Kavanozdaki Yıldız

Savaş teknolojilerinde yapay zekânın kullanımını ele alıyor; veri odaklı sistemlerin “öldürme zinciri” içindeki rolü, karar süreçlerini nasıl hızlandırdığı ve insan denetimini nasıl zayıflattığını tartışıyoruz. 

Veri toplamak ve veri analizi yapmak için programlar geliştiren başta Palantir şirketi, başta ABD, İsrail ve İngiltere olmak üzere birçok ülkede sivil kurumlar için çalışırken, aynı zamanda yaşadığımız savaşın en önemli aktörlerinden biri haline geldi. Askeri kuruluşlar ve istihbarat örgütlerinin favori yardımcısı olan Palantir ve onların yazılımı 'maven', savaş boyunca hedef belirleme ve karar süreçlerinde rol oynamaya devam ediyor. 

Biz de kendi sözleriyle "öldürme zincirinin kısaltılması"nı sağlayan teknoloji şirketini masaya yatırıyoruz. 

Yapay zekânın askeri ve otonom sistemlerde giderek daha fazla kullanıldığı bir dünyada, karar alma süreçlerinin hızlanmasıyla birlikte etik ve güvenlik riskleri de büyüyor. 

Özellikle otonom yapay zekâların kapatılmaya karşı direnç geliştirebilmesi üzerinden, bu teknolojilerin kontrol edilebilirliği ve insanlık için taşıdığı potansiyel tehlikeleri tartışıyoruz.  

Yapay zekâ dünyasındaki son gelişmeleri ele aldığımız bu bölümde, otonom “agent” sistemlerin nasıl çalıştığını ve özellikle güvenlik risklerini tartışıyor; Anthropic’in yaptığı deneyler üzerinden, bu sistemlerin hedeflerine ulaşmak için beklenmedik ve etik dışı davranışlar (örneğin şantaj gibi) geliştirebildiğini, hatta kontrol mekanizmalarını aşma potansiyeli taşıdığını vurguluyoruz. 

Biyoteknoloji başlığı ile açtığımız dosyanın ikinci programında biyobelirteçler, genomik analizler, yapay zekâ katkısı ve hekimlik uygulamaları ile oluşturulan kişiye özel tanı ve tedavi uygulamalarındaki gelişmeleri konuğumuz Acibadem Üniversitesi'nden Dr. Öğretim Üyesi Özkan Özdemir ile konuşuyoruz.  

Geçtiğimiz senenin Mayıs ayında nadir görülen genetik bir hastalığa sahip bir bebeğin, dünyada ilk defa "kişiye özel gen editing" tedavisi ile hayatına devam ediyor olduğu açıklandı. 

Biz de konuğumuz Acıbadem Üniversitesi'nden Dr. Özkan Özdemir ile bu bebekten ve uygulanan tedavisinden yola çıkarak, günümüzün biyoteknolojik gelişmeleri hakkında kuşbakışı ama heyecanlı bir sohbet gerçekleştiriyoruz.  

Geçtiğimiz hafta içinde Open AI ve Antropic'ten istifalarını açıklayan yöneticiler oldu; bazıları arkalarında birer metin bırakarak yapay zekâ dünyasınına dair güvenlik endişelerini dile getirdiler. 

Biz de bu mektuplar temelinde tartışılan güvenlik problemlerini ele alıyoruz. 

Yapay zekâ, büyük dil modelleri, biliyor, akıl yürütüyor, yorum yapıyor. 

Peki, bu süreçlerde dil modellerinin bağlam ile kurduğu ilişki nedir? Bu konuda becerikli mi? 

Sadece "tanımlanmış hedef" odaklı çalışan, bu hedef için görevleri kendisi belirleyip uygulamaya geçen ve otonom çalışan yapay zeka birimleri 'agent'lar üzerine konuşuyoruz - seyahat rezervasyonu da yapar sizin için ama planlanan hedefi yok etmek için silah olarak da çalışırlar. 

Özellikle iletişim teknolojisi kullanılarak oluşturulan platformlar, görece çok küçük sermayeyle üretici ve teslimatçının bir araya gelmesini sağlıyorlar. Platformlar neredeyse hiç risk almazken hiç bir güvencesi olmayan "serbest çalışanlar" büyük riskler ve güvencesizlik ile sömürü pençesi altında.  

Enerji sektöründe ticari alanda yer alan konuğumuz Baha Kuban ile "yenilenebilir enerji kullanımına bütünlüklü bir bakış" üzerine konuşuyoruz. 

Sadece Yenilenebilir enerji tüm insanlığa yetecek mi? Bu konuyu devletler, şirketler ve kamu ilişkileri üzerinden ele alıyoruz. 

Hızlı öğrenen robotlar, kök hücre tedavileri, yenilenebilir enerji alanındaki gelişmeler... 

2025 yılının bilimsel ve teknolojik gelişmelerini masaya yatırıyoruz. 

2025’te bilim dünyasında öne çıkan gen tedavisi çalışmaları ele alıyor; CRISPR temelli müdahalelerle Huntington hastalığı ve nadir genetik hastalıklara yönelik umut veren gelişmeleri konuşuyoruz.  

Bu yıl bilim ve teknoloji alanında iz bırakan isimleri ele aldığımız program dizimizin ilkinde bugün, Nature dergisinin seçtiği 10 isimden üçünü konuşuyoruz: ABD’de bilim karşıtı yönetime boyun eğmediği için CDC başkanlığında yalnızca bir ay kalabilen Susan Monarez, Dünya Sağlık Örgütü bünyesinde üç yıl süren zorlu müzakerelerle tüm ülkelerin katıldığı Küresel Pandemi İşbirliğinin kurulmasını sağlayan Precious Matsoso ve Brezilya’da kurduğu sivrisinek üretim çiftliğiyle Dang Humması vakalarının azaltılmasına büyük katkı sunan Luciano Moreira. 

Savaş ile barış arasındaki gri alanda şekillenen yeni çatışma biçimlerini ele alıyor; siber saldırılardan yapay zekâ destekli silahlara, devletlerden şirketlere kayan güç ilişkilerinin dünyayı nasıl daha kırılgan ve öngörülemez hale getirdiğini tartışıyoruz. 

Gün geçtikçe her şey daha hızlı olmalı: İşler, sonuçlar, satışlar, yayınlar, muayeneler… Performans puanları sayılarla ölçülüyor, teknoloji bu hızın aracı haline geliyor ve geriye tek ölçüt kalıyor: Gösterdiğin performans ve onun getirdiği para.

Konuğumuz yıllardır caz programlarıyla tanınan ve 30 yıllık yayıncılık deneyimine sahip Seda Binbaşgil ile yapay zeka ortağı 'Bilge' ile birlikte hazırladığı yeni podcast'i 'Dünden Bugüne' üzerine konuşuyoruz. 

Kimyasal ve fiziksel sensörler artık 'şeylerin interneti' üzerinden buluta veri gönderebiliyor. Bu verilerin doğru algoritmalarla insanlığa faydalı kullanımları mümkün olduğu gibi, olumsuz sonuçlar doğurabilecek yönleri de var.

Sensörleri, nesnelerin internetini ve biraz da kedileri konuşuyoruz. 

Çok büyük bir hızla gelişen teknoloji ve yapay zekânın, toplumsal eşitsizlikleri artırma tehlikesi yeniden gündemde. Hem ekonomik eşitsizliğin derinleşmesi, hem de teknolojiye erişimde fırsat uçurumunun büyümesi konusunda uyarılar yükseliyor. 

Bu hafta G-20 zirvesinden yapılan çağrıyı ele alıyor; ayrıca Türkiye’de yapay zekânın olası etkilerine yönelik hazırlanan bazı raporları da gündemimize alıyoruz. 

Geçtiğimiz hafta başladığımız yapay zekâ sohbetinin ikinci bölümünde sohbet botlarına fazla güvenip önem atfetmemizi ve hata yapan ama insanı taklit eden geniş dil modelleriyle kurduğumuz ilişkiyi ele alıyoruz. 

Dil modelli yapay zekâ uygulamalarına gereğinden fazla mı güvenmeye başladık?

Çokça hata da yapan, bilinci olmadığı halde insan davranışlarını, sözlerini taklit ederek kullanıcının karşısında bir insan, bir arkadaş hatta bir psikolojik danışman olduğu sanısına kapılmasına yol açan yapay zekâ dil modellerini konuşuyoruz.

Önde gelen uzmanlar ve aydınlar, özellikle ChatGPT gibi 'geniş dil modellerinin' çok büyük hızla gelişmesi ile ortaya çıkan büyük riskler konusunda insanlığı uyarmaya devam ediyor.

Biz de; Nobel Ödül sahipleri, üst düzey AI Güvenlik uzmanları, dünyaca ünlü ekonomistler, sosyal bilimciler ve bilim insanlarının imzaladığı 'Yapay Zekâ Kırmızı Çizgileri için Küresel Çağrı' başlıklı yeni çağrı metnini konuşuyoruz. 

Ülkelere, devletlere ve kural koyuculara 'Kırmızı çizgilerin çizilmesi ve uygulamaların takip edilmesi' noktasında çok acil notu ile yapılan çağrıdan küçük bir kısım ş...

Geçtiğimiz günlerde The Guardian gazetesinde Sophie McBain imzasıyla yayınlanan bir yazının başlığı 'Aptallığın altın çağını mı yaşıyoruz?' oldu. Peki, gerçekten ChatGPT gibi yapay zeka dil modellerinin kullanımı insan zihnini, nöron bağlantılarını zayıflatıyor mu?

MIT laboratuvarlarında yapılan deneysel bir çalışma yapılıyor; arama motoru ve yapay zeka kullanan deneklerin bilişsel faaliyet sırasında beyin dalgaları izleniyor ve sonuç, bu iddiaları doğrular yönde. Geniş dil modeli - yapay zekalarla ilişkimizin bilinçsizce artması zihnimizi zayıflatıyor

Nobel Kimya Ödülü’yle gündeme gelen metal-organik yapıları ele alıyor; bu çalışmaların malzeme bilimi alanında yarattığı ve gelecekte yaratabileceği gelişmeleri tartışıyoruz. Ayrıca, alaşımlardan metal-organik yapılara uzanan süreci ve bu yapıların çeşitli uygulama alanlarından örnekleri paylaşıyoruz.

Yenilenebilir enerji sohbetleri serisinde elektriğin rüzgar türbininde ve güneş panellerinde nasıl üretildiğini konuşuyoruz. 

Geçtiğimiz hafta gündemimize aldığımız pillerin ardından bu hafta da temel bilgilerle ve biraz da teknik bilgilerle, medeniyetimizin önemli bir varlığı olan elektrik üzerine konuşuyoruz. 

Güneşten, rüzgardan elde ettiğimiz elektrik enerjisini depolamak için pil kullanıyoruz. Gün geçtikçe teknolojisi gelişen ve ucuzlayan bu büyülü kutucukların serüvenini ve temel bilgilerden yola çıkıp bugüne kadar olan yolculuğunu konuşuyoruz.  

Yenilenebilir enerjiler konusunda Prof. Dr. Tanay Sıdkı UYAR ile yaptığımız sohbetin 2. Bölümü ile karşınızdayız. Bu bölümde  hocamızın da bizzat katıldığı, "tarladan sofraya" projesi dahilinde Balıkesir'de uygulamaya  başlanılan pilot projeyi ve yenilenebilir enerji kaynakları sayesinde. Şebekeye bağımlı olmadan "topluluk enerjilerinin"  üretilebilmesini konuşuyoruz.

Yenilenebilir Enerji dosyasına devam ediyor ve 1980'lerin başından beri yenilenebilir enerji üzerine çalışan, 1989'da Türkiye Rüzgar Atlası'nı hazırlayan ve Eurosolar Türkiye oluşumu içinde görev alan konuğumuz Prof. Dr. Tanay Sıdkı Uyar ile gerçekleştirdiğimiz iki bölümlük sohbetin ilk bölümü ile karşınızdayız. 

Teknolojinin gelişimi ile beraber, enerji eldesinde yenilenebilir kaynakların kullanımında maliyet azalması izlenmeye başlandı. Keza yeni teknoloji pillerinin de maliyeti düşmeye devam ediyor. Bu durum başta Güneş enerjisi kullanımında ve depolanmasında umut verici gelişmeler olarak karşımızda duruyor. Kimi bölümlerde konuklarımızın da katılımıyla daha çok teknolojik/teknik temellerde yapacağımız bir dizi sohbetin giriş bölümüyle sizlerleyiz.   

Yapay zekâ dünyasında gelişmeler hızla arttıkça, 'insanlık için risk' uyarıları da yükselmeye devam ediyor.     Bahsedilen bu risk artışı sınır tanımaz kâr ve güç isteğinin yarattığı hız, 'Kır, dök, parçala, hata yap, önemli degil! Yeter ki en önde ol!' yaklaşımından kaynaklanıyor. İnsani değerler ekonomik ve siyasi hırsların artık çok arkasında kalıyor; 'Hedef her şeydir' şiarı insanı geride bırakıyor.  

Yapay zekâ üzerine detaylı olarak konuştuğumuz bu bölümde; geliştirme ve yetenekler, riskler ve düzenleme, kurumsal ve pratik uygulamalar üzerinde duruyoruz.  

AI2027 isimli sitede yazılan bir makalede beş araştırmacı, "Yeni gelişen yapay zekâ teknolojisinin kendi kendine öğrenme yetenekleri ve karar süreçlerine katılmaları, insanlığın sonunu mu getirecek?" diye soruyorlar. Ahlak ve etik değerlerden yoksun 'süper human' yapay zekâlar çok kısa zamanda insanlık için büyük tehlike olabileceği üzerinde duruluyor. Peki, "Ya insanlık, ya barbarlık" seçiminde nerede durabileceğiz?

Bu yüksek spekülasyon içeren makale BBC World Service tarafından yapay zekâ ile video haline getirilince biz de bu konu üzerinde duruyoruz.  

E-imza klonlayarak düzenlenen sahte belgeler kol gezerken, Haluk Levent'in 24 Nisan 2022 de Medyascope'da yazdığı yazı ile başlayıp olup biteni konuşuyor, o zamanlar bile ortaya dökülen kirli durumların teknoloji geliştikçe yeni bir boyuta ulaşmasına değiniyoruz. 

Konuğumuz Radyasyon Onkolojisi uzmanı Dr. Tayfun Hancılar ile kanser tedavisindeki gelişmeleri konuşmaya devam ediyor ve bu bölümde radyoterapideki gelişmelerden ve kanser tedavisinde gündemde olan diğer çalışmalardan bahsediyoruz. 

Radyasyon Onkolojisi uzmanı Prof. Dr. Tayfun Hancılar ile bilimsel çalışmaların ve tıbbi teknolojilerdeki gelişmelerin de yardımıyla, kanser tedavisinde kullanımı artan akıllı ilaç uygulamasının ve immünoterapinin ne olduğunu, ne zaman uygulanabildiğini ve sonuçlarının nasıl olduğunu masaya yatırıyoruz.  

ABD, vize başvurusu yapan tüm dünya vatandaşlarına bir zorunluluk getirdi: Sosyal medya hesaplarının istisnasız herkese açık hale getir. 

İfade özgürlüğü kavramını arkaik dönemlere ait bir fiil olarak gören bu yaklaşım, 'dijital pasaport' oluşturarak, dünya çapında fişleme girişimi olarak değerlendiriliyor. 

9 Temmuz 1955'de yayınlanan atom bombası ve nükleer silahlanmaya karşı Londra'da yayınlanan Russell - Einstein manifestosu soğuk savaş döneminin tam ortasında, her iki kutba da seslenerek, "... biz bugün burada, O veya bu ulusun, kıtanın veya inancın üyeleri olarak değil birer insan olarak, varlığının devamı şüpheye düşen insan türünün üyeleri olarak konuşuyoruz. ... Her türlü siyasi ayrımı ve düşünceyi bir kenara koyup, kendinizi dikkate değer bir geçmişi bulunan ve yok oluşunu hiç birimizin arzu etmeyeceği biyolojik türün üyeleri olarak düşünmenizi istiyoruz"...

Konuğumuz psikiyatrist Dr. Timuçin Oral ile “Chat GPT: Yeni Bir Bağımlılık mı?” başlıklı sohbetimize devam ediyor; yapay zekâ, psikoterapi ve kişilik ilişkisi üzerine konuşuyoruz. 

“Anlıyorum seni” diyen bir chat-bot gerçekten neyi anlar? 

Chat GPT ile fazla zaman geçirmek kişilik yapısıyla açıklanabilir mi?  

Sohbet bootları ile cok uzun zaman geçiren insanlar yeni bir bağımlılık mı tanımlıyor? 

Yapay zeka, bir "insan ya da insan üstü varlik" yerine geçebilir mi? 

Konuğumuz psikiyatrist Dr. Timuçin Oral ile konu üzerine konuşuyoruz. 

Kullanımı bakımından kamuya büyük yenilikler getiren ancak savaşlarda da kullanılmasıyla oldukça ürkütücü bir izlenim yaratan en başta drone'ları ve teknolojik diğer gelişmelerin sevimsiz taraflarını ele alıyoruz.