Marella

Co daventan persunas cun impediment ina part evidenta dal vitg, e betg be ina gruppa ch’ins protegia da dadora insanua? Cun questa dumonda è sa fatschentada en l’Engiadin’Ota ils onns 1970 ed 80 er ina gruppa da persunas engaschadas enturn la deputada Marcella Maier ed il cuniniziant Jost Fallet.

L'emprima classa dal lavuratori «scriver litterar» da la Lia Rumantscha terminescha ses studi. Durant dus onns èn ils participants e las participantas sa deditgads a metodas da scriver, han lavurà vi d'agens texts ed èn ids en l'analisa cun experts sco Leo Tuor, Lukas Bärfuss u Vincenzo Todisco. È scriver in text litterar pia mo ina dumonda da tecnica, strategia e disciplina? Gianna Olinda Cadonau, autura e manadra da cultura tar la Lia Rumantscha, discuta pertge ch'i dovra ina scola da scriver litterar per rumantsch, dals cunfins da la tecnica e da la romantisaziun dal «scheni». Ed ils participants e las parti...

La transfurmaziun dals lareschs en differentas colurs è adina puspè fascinanta, ed attira er ina pluna giasts en l’Engiadina. Quest’emissiun è ina repetiziun d'ina marella da l’onn 2024. Igl è quel mument, cura ch’ils lareschs midan la colur da lur guglias d’in verd stgir en in mellen dad aur e procuran per cuntradas che sumeglian ina surfatscha aurada. Il laresch sez serva ultra da la furniziun laina elavurada en differentas modas, sco ina planta ideala en guauds da protecziun cunter lavinas. Quai grazia a sias ragischs profundas e sia scorsa grossa che protegia la planta er cunter incendis. Dentant vegn il laresc...

Durant decennis è il roman «Carschen uost» dad Imelda Coray-Monn (1933-2009) restà en in truclet. Ussa vegn el publitgà or dal relasch e n’ha perdì nagut da sia actualitad. Il roman scrit vers la fin dals onns 1970 raquinta l’istorgia da Veronica, ina dunna che tschertga sia plazza en in mund plain aspectativas – tranter lètg, maternitad, desideri da libertad e crisas psichicas. In roman surprendentamain modern che tracta tematicas er anc oz tabuisadas. La «Marella» preschenta passaschas or dal roman, commentadas da Viola Cadruvi e da Rico Valär. Plinavant vegn era Imelda Coray-Monn a pled, quai grazia a material d’archi

Ils 3 da november vegni serius per Donald Trump. Las elecziuns en il parlament dals Stadis Unids, ils «midterms», valan sco attestat per il president. Cun cameras, microfons e l’idea da badar il puls a l’America avant questas elecziuns intermediaras è sa mess en viadi in team da l’emissiun Club da SRF vi sur mar. Er da la partida: ils dus rumantschs Paula Nay e Fabrizio Bonolini. En la Marella raquinta il duo da lur viadi da reportascha – dad adversarias a l’abort e dunnas en las stretgas, da glieud che viva en motels perquai ch’els n’han betg raps per in’...

La stad 2026 ha purtà dis cun temperaturas da passa 30 grads, notgs chaudas ed asfalt ardent. E talas stads pudessan daventar pli frequentas en l’avegnir. Ma quant bain essan nus preparadas per dapli chalira? La «Marella» va a la tschertga da respostas, vi da l’exempel da Cuira. Pertge sa stgauda ina citad spezialmain ferm? Tge rolla giogan plantas, sumbriva, aua e surfatschas verdas? E tge po la citad far concretamain? L’emissiun mussa tge mesiras che Cuira ha gia prendì, nua ch’i dat anc sfidas e pertge che l’adattaziun al clima è er ina dumonda da spazi e politica. E nus...

La «Marella» cuntinuescha sia seria deditgada a la mort cun ina sisavla emissiun deditgada al suicidi ed al suicidi assistì. Era sch’il suicidi è per part anc tabuisà en nossa societad; igl è in fatg ch’i dat di per di persunas ch’embratschan la mort da libra voluntad. En Svizra moran mintg’onn bun 1000 persunas tras suicidi. Ma tge capita en ina persuna, per ch’ella na veglia betg pli viver vinavant? E tge sfidas spetgan quels e quellas che restan enavos? La «Marella» s’inscuntra cun la psicoterapeuta Anna Seraina Arquint ch’ha pers sia atgna mamma tras suicidi, e cun Thomas Cathomen...

Dus stritgins sin in test da gravidanza – Flurina è en speranza. Ma ella na vul betg esser en speranza. Tge capita uss? Tge pussaivladads ha ella? E tge facturs pon influenzar sia decisiun? La Marella accumpogna la Flurina fictiva sin sia via dal test positiv fin suenter sia decisiun. Riccarda Menghini dal post da cussegliaziun Adebar declera tge che fatschenta dunnas en ina tala situaziun, co ch’ina cussegliaziun po gidar e co ch’in abort vegn fatg. E la Marella dat er in sguard sin la situaziun legala, l'istorgia da l'abort en Svizra e las differenzas sur ils cunfins. Ed ella du...

Il «Magliacudeschs» preschenta quatter novs cudeschs rumantschs che raquintan da curaschi, desideri e da giustia. «Il chavrer da Valdretta» da Jon Bardola tematisescha gia ils onns 1930 dumondas da la societad surprendentamain modernas. Nina Dazzi raquinta da ses debut da lirica «Papardets» e tradescha co che sias poesias naschan. En «Sur ils nivels» da Xenia Berther scuvra ina vulp curiusa il mund, entant ch’in buob da 11 onns vegn confruntà en «Mieu amih Cour da fier» da Daniel Badraun cun mobing ed in ami misterius. Nina Dazzi e Mevina Puorger èn giasts en la «Marella» ed envidan a scuvertas litteraras rumantschas.

Datti sper las actas uffizialas ed ils cudeschs d’istorgia gronds insatge pli fascinant che las regurdientschas persunalas d’ina da las davosas perditgas dal temp da guerra? Cun tadlar l’istorgia da Balser Fried, ch’aveva be tschintg onns il 1944, pon ins survegnir l’impressiun ch’i na dettia nagut pli viv. Dentant – il silenzi da la famiglia e la tema da quel temp na fan betg pli simpel da mussar il curaschi da ses bab Valentin, anzi. La «Marella» guarda sur la spatla al posttenent da Martina, cura ch’el telefonescha, s’agitescha, roga u ristga ses post per salvar fugitivs...

A chasa, en la recepziun da l’hotel, sut la duscha – quasi mintgin e mintgina sa, nua ch’el era ils 11 da settember 2001 ch’è ì en l’istorgia sco «9/11». Il di che terrorists han rapinà quatter aviuns per attatgar ils Stadis Unids en ils centers da lur pussanza. Els hajan subit realisà la vieuta epocala, raquinta Casper Selg ch’era manader da l’«Echo der Zeit» da radio SRF a la «Marella». 2’977 umans èn vegnids assassinads quel di. Blers als èn seguids – sin nivel geopolitic en la vendetga americana da la «guerra cunter il terror», ma era directamain a New York cun murir anc onns suenter dad i...

La professiun dals siemis: Per ils ins èsi quella ch'els han gia emprendì da giuven. Auters percorschan pir onns pli tard ch'els vulessan far insatge tut auter. Pertge midan ozendi uschè bleras persunas lur professiun – e co chattan ins l'atgna via? Quatter istorgias persunalas mussan con differentas che biografias professiunalas pon esser: dal lennari che na vuless mai pli midar sia professiun fin tar persunas che han gì il curaschi da cumenzar anc ina giada – u schizunt insaquantas giadas – dal tuttafatg da nov. Mintgatant maina ina sviada numnadamain precis là, nua ch'ins vuleva atgnamain ir.

Visita d’ina controlla da bio ad Andeer. En butia empermettan labels da bio sin mangiativas ina producziun persistenta, reglas rigurusas e dapli bainstar dals animals. Ma co vegn garantì ch’igl è propi en bio, là nua che stat scrit si bio? En il rom dal program da stad da RTR repetin nus questa emissiun da l’avrigl, nua che Andrina Caprez è sa deditgada a questa dumonda: Ella ha accumpagnà il controllader Simon Raguth Tscharner durant ina controlla da bio sin il bain puril da Rico e da Ricarda Michael ad Andeer – da la pavlada dals animals fin a la documentaziun...

Novitads èn dapertut – al radio, sin il telefonin, en las medias socialas, en la televisiun, gea perfin sin il visur en il bus. E tuttina eviteschan adina dapli persunas las novitads e volvan il dies ad ellas. En Svizra consumescha tenor in studi actual dal fög, il Center da retschertga per la publicitad e la societad, prest mintga segunda persuna darar u insumma naginas novitads. La perscrutaziun ha in num per quest fenomen: News Avoidance ubain per rumantsch, evitaziun da novitads. Cun l’experta da medias e perscrutadra da communicaziun da la Scola auta spezialisada dal Grischun Johanna Burger dat la...

Annemarie Schwarzenbach (1908-1942) è stada reportra da viadi, autura, fotografa, antifaschista e perditga critica dad ina societad tranter duas guerras mundialas. Avant bundant in onn è ses relasch vegnì agiuntà al register «Memory of the World» da l’UNESCO, in program ch’ha la finamira da preservar e revalitar l'ierta documentara da l’entir mund. En quel connex ha gì realisà la redactura Astrid Alexandre questa «Marella» che sa deditgescha a questa figura fascinanta e rebella, quai en in monolog semifictiv ch’ans maina en il Proxim Orient, en l’USA, en l’Africa ed en differents lieus da l’Europa. Ma malgrà quests viadis era...

Avant il 1874 era Cavaione - ozendi part da la Svizra - ina terra da nagin senza taglia u servetsch militar ed abitants senza naziunalitad. Oriundamain era Cavaione in'acla da Tirano. Cun l'ir dal temp èn persunas sa chasadas si qua sur onn, 700 meters sur il fund da la val, terra da nagin cun abitantas ed abitants senza naziunalitad che na pajavan ni taglia ni prestavan servetsch militar. Però il 1874 èsi lura stà bel e finì cun la libertad ed er quels da Cavaione èn daventads burgaisas e burgais svizzers. Il Parlament federal ha dentant stuì conceder in credit spezial, per che la...

Ils 25 da fanadur 1943 è Benito Mussoli vegnì cupitgà l'emprima giada – sia dictatura faschista finescha suenter 21 onns. Quest fatg e sias consequenzas ha segir era interessà fitg a Plinio Zala da quel temp. Durant la Segunda Guerra mundiala ha Plinio Zala, alias «Acqua» da Brusio, scrit passa 100 rapports da spiunascha davart la situaziun en Vuclina per l'armada svizra. Zala n'era betg in agent professiunal, el ha spiunà sco persuna civila. Rapports da spiunascha vegnan normalmain per motivs da segirezza bainspert dismess. Il commerziant da vin Plinio Zala ha dentant copià e zuppà quels en sia chasa. Be per cas han ses descendents chattà onns...

Quant franc essas Vus che la lavur che Vus faschais na vegn in di betg surpigliada d’insatgi u meglier ditg d’insatge auter? Pertge tuttina sco l’informatica e la digitalisaziun ils ultims decennis fulla il mument era l’intelligenza artifiziala sia via en noss mund da lavur. Ella avanza pass per pass en ils pli differents champs e surpiglia adina dapli chaussas che nus umans faschevan avant. E quai va davent da sortir chaussas, racoltar e servir en in’ustaria fin a programmar, far translaziuns en las pli differentas linguas, scriver cudeschs u era far musica e films. Procura l’...

Passa 117 milliuns – uschè bleras persunas èn actualmain sin la fugia. I dat divers motivs che sforzan persunas da bandunar lur patria e mintgin e mintgina ha sia istorgia. Sattar Afzali da Glion raquinta sia istorgia: Dad in lieu ch’el descriva sco la vart stgira dal mund – en in meglier futur. El aveva 12 onns, cura ch’el e sia famiglia han stuì fugir da l’Afganistan. In viadi plain sfidas ed experientschas per part traumaticas ch’el na vegn betg pli d’emblidar. La «Marella» raquinta da sia fugia fin en il Grischun, da sia vita en l’Afganistan e co ch’il ballape ha g...

Tge schessas Vus, sch’i naschiss quest onn sulet in uffant en Vossa vischnanca? E quai suenter che l’onn avant èn er be trais naschids. Cunzunt sche Vus sa regurdais anc vi dals onns ch’i deva mintg’onn anc 20 e dapli naschientschas cun be in zic dapli avdants ed avdantas.

Repetiziun dal 2023: Han dunnas in problem da vegnir a frida cun raps? Natiralmain betg. Ellas èn gist uschè cumpetentas – u betg cumpetentas – en dumondas finanzialas sco umens. E tuttina mussan differents studis e statisticas che la branscha da finanzas è anc adina en maun dals umens, che 30% da las dunnas èn dependentas finanzialmain da lur partenari, che bunamain 15% da las dunnas tranter 30 e 39 onns n’han betg in agen conto e che dunnas èn pertutgadas dubel uschè savens sco umens da povradad suenter la pensiun. En questa Marella mussain nus cun agid da l’istoricra Regine Wecker e la sociologa Katja Rost che l’ind...

Ozendi sa chapeschi da sasez: dunnas voteschan ed elegian, ellas candideschan ed ellas fan politica. Ma il viadi a quella egualitad politica è stà lung e stentus. Questa «Marella» suonda ils fastizs da pionieras grischunas sco Hortensia von Salis, Meta von Salis u Elisabeth Lardelli che han avert portas per las generaziuns ch’èn suandadas. Cun agid d’istorgias persunalas, documents d’archiv e vuschs d’expertas mussa l’emissiun co ch’il chantun Grischun è sa midà – e nua che nus stain oz.

48 squadras participantas, 3 pajais ospitants e var 1’000 maletgs ch’èn necessaris per cumplettar il quadernin legendar da Panini – il campiunadi mundial da ballape l’onn 2026 è definitivamain pli grond che mai. Quai ch’è restà, ed er quai vegn a restar la constanta en tut quest’istorgia, è la fascinaziun ballape. Quella fascinaziun che sa basa sin simplamain savair prender ina balla, independenta da tgi ch’ins è e nua ch’ins è, e da pudair giugar. Questa giada va la Marella sin in viadi tras l’istorgia dal ballape. Ella fa l’artg tranter il champiunadi dal 2006 en Germania e quel che stat uss davant porta. Sin il pastg per la...

Cornelia Valentin è tiradura cun corp ed olma – restà èsi dentant adina mo in hobi. L’istorgia da la tiradura che ha oz 41 onns mussa co ch’il sport da tir po intgantar ed accumpagnar persunas sur decennis. Dapi var 25 onns è Cornelia Valentin fidaivla al sport da tir. Quai che ha cumenzà mo per casualitad en ses vitg nativ da Sent en l’Engiadina, è oz, en sia patria tschernida da Cuira, anc adina sia gronda passiun.

Tranter pizs e pradas alpinas sa zuppa in’apoteca che na serra mai. Quai ch’è per bleras viandantas e viandants mo «verd» a l’ur da la via è per Astrid Thurner in cudesch avert. L’anteriura droghista enconuscha mintga planta: las curativas, las savurusas ed era las privlusas. Astrid Thurner è in lexicon sin duas chommas. Cun l’experientscha da quatter decennis declera ella tge erva che gida cunter malcostas, tge plantas ch’èn indispensablas per la medischina moderna e da tgeninas ch’ins lascha meglier la detta. Ella na resta dentant betg tar la teoria: durant ina spassegiada rimna ella per questa «Marella»...

Ils Dis da litteratura a Soloturn èn il festival pluriling il pli impurtant en Svizra ed in inscunter annual da la scena litterara locala – ina buna plattafurma era per auturs ed auturas da la Svizra da preschentar lur texts ad in public pli vast.

La libertad sin quatter rodas, la romantica en la tenda, la quietezza profunda da la natira – la plazza da camping cun sias persunas furma il center da questa emissiun. Ma questa giada na guardain nus betg sin ils giasts, mabain sin quels che mainan: ils gestiunaris dal camping. Era lur vita sa splega di per di sin il camping. Er els fan part dal microunivers – ed èn schizunt indispensabels per quel. Cun tge sfidas èn els confruntads en il mintgadi? Tge muments restan sco ils pli bels? E nua cumenzan las parts pli delicatas, forsa er pli grevas? Co chattan els so...

La Marella cuntinuescha sia seria deditgada a la mort. La tschintgavla emissiun è deditgada a la palliaziun. Pallium è latin e na vul dir nagut auter che «mantè». Palliare munta pia «curclar cun in mantè» - «enzugliar» in mal ch’ins na sa betg far svanir. En noss mintgadi vegn il term tgira palliativa savens associà cun in sentiment d’impussanza e cun la tema d’esser arrivà en la fasa da vita «nua ch’ins na sa far nagut pli». Igl è vaira ch’ins discurra da palliaziun cura ch’ina guariziun n’è betg pli pussaivla. Dentant malgrà quai; far san ins tuttina anc fitg bler per accum...

Visita tar ina controlla da bio ad Andeer. En butia empermettan labels da bio sin mangiativas ina producziun persistenta, reglas rigurusas e dapli bainstar dals animals. Ma co vegn garantì ch’igl è propi en bio, là nua che stat scrit si bio? A questa dumonda va suenter la Marella actuala che accumpogna il controllader, Simon Raguth Tscharner tar ina controlla da bio sin in bain puril da Rico e Ricarda Michael ad Andeer. Da la pavlada dals animals fin tar la documentaziun da biro. Plinavant metta il co-president da Bio Grischun, Claudio Gregori a lieu las fermezzas e las flaivlezzas da la...

Ils 26 d’avrigl 1986 è stà in bel di da primavaira en l’Ucraina – dentant era quel di ch’il reactur numer quatter da l’ovra atomara da Tschernobyl è explodì. Igl è stà in Super-GAU, ina catastrofa nucleara betg pli controllabla. Ina da las consequenzas è dentant era stada positiva – numnadamain las experientschas che millis dad uffants da las regiuns pertutgadas han pudì far a l’exteriur. Uschia èn arrivads ils «uffants da Tschernobyl» er en Surselva, nua ch’ina regiun ha beneventà els sur onns cun bratscha averta. Tranter els eran era Jolanda e Beat Erb. Cun lur sustegn fa la Marella l’artg tranter l'ier e l'oz e po...

La Marella cuntinuescha sia seria deditgada a la mort. Questa giada as envida ella ad in viadi internaziunal.

Da la primavaira fin l'atun sappian ins nua chattar ella, manegia l'artista Laura Bott che cultivescha tschintg ierts ad Ardez. L'emprim fascheva ella quai per avair buns legums sin maisa, ma ozendi è la lavur en iert er insatge che dat plaschair, equiliber ed er in'entrada supplementara. In iert po era vegnir duvrà sco instrument terapeutic. Divers studis dals ultims onns demussan numnadamain: far iert ha effects positivs sin spiert e corp. Temp da pimavera, temp per tadlar quest'emissiun emessa l'emprima giada dal zercladur 2021. Ma far iert resta lavur, passiun e terapia.

Novitads èn dapertut – al radio, sin il telefonin, en las medias socialas, en la televisiun, gea perfin sin il visur en il bus. E tuttina eviteschan adina dapli persunas las novitads e volvan il dies ad ellas. En Svizra consumescha tenor in studi actual dal fög, il Center da retschertga per la publicitad e la societad, prest mintga segunda persuna darar u insumma naginas novitads. La perscutaziun ha in num per quest fenomen: News Avoidance ubain per rumantsch, evitaziun da novitads. Cun l’experta da medias e perscrutadra da communicaziun da la Scola auta spezialisada dal Grischun Johanna Burger dat la...

La Marella cuntinuescha sia seria deditgada a la mort: Questa giada sa fatschenta ella cun locuziuns, tradiziuns e superstiziuns rumantschas enturn la mort. Uschia cartev’ins pli baud che giazlas sin tetg annunzian in mortori en quella chasa. Sch’in apicultur muriva, vegniva quai communitgà era als avieuls, quai per evitar che quels morian era. A tschertas baras faschev’ins in nuf en las soccas, pensond evitar uschia ch’ellas returnian dals morts. E bain inqual famiglia aveva in grond bloc da paintg en tschaler – pertge en cas d’in mortori en chasa, stuev’ins procurar per l’uschenumnà «ster da bara». In’emissi...

37 kilometers saida, 50’000 utschels ed in’oasa amez il desert iranais – quai che tuna sco ingredienzas per ina paraula da 1’001 notgs è stada la festa per il 2’500avel giubileum dal reginam da la Persia.

Ina dependenza tutga mai mo la persuna che consumescha, mabain er ses conturn. Spezialmain vulnerabels èn uffants. 100‘000 dad els creschen si en Svizra cun ina mamma ubain in bab dependent. Da questa cifra parta Dependenzas Svizra. E la droga numer 1 è l’alcohol. La Marella sa deditgescha en duas parts a quella uffanza cun sumbrivas. En l‘emprima avevan ils fragliuns Samy e Giana Maria Cantieni e Gian-Marco Schmid raquintà co ch‘igl era da crescher si cun in genitur dependent. En la segunda part giain nus suenter a la dumonda tge agid che uffants da persunas dependentas chattan ozendi en il Grischun...

Sch’ina persuna ha ina dependenza, pertutga quai adina er ses conturn. En Svizra creschan 100’000 uffants si cun in genitur dependent, da questa cifra parta Dependenzas Svizra. E la droga numer 1 è l’alcohol. Motiv pli che avunda che la Marella sa deditgescha en duas parts a l'uffanza cun in genitur dependent. En l'emprima raquintan trais uffants creschids, ch'han ussa tranter 43 e 47 onns, da lur uffanzas. Tranter auter descriva Samy Cantieni la saira nua ch'el ha d'in mument sin l'auter stuì surprender, pervia da la dependenza d'alcohol da ses bab, la rolla dal protectur da la famiglia. Er sia sora Gianna Maria Ca...

L'America – in pajais che fascinescha, ma che fa il davos temp era savens lingias grossas negativas. RTR fa ina visita tar trais Rumantschas e Rumantschs ch'èn emigrads en ils Stadis Unids. El ed ellas raquintan, co ch'els èn sa tschentads qua, e tge ch'ellas pensan dal svilup politic.

La destinaziun da Flem Laax en il focus: I va per sfidas, midadas, novaziuns e consequenzas da l’investiziun da 94,5 milliuns francs da las vischnancas da Flem, Laax e Falera en la Finanz Infra. «Ti pos tschertgar ina societad en Svizra ch’ha uschè novs indrizs», di Reto Gurtner, il president dal cussegl d’administraziun da las pendicularas Arena Alva. 80 milliuns importia be l’investiziun en la nova pendiculara da Flem, il FlemXpress. E las vischnancas han cumprà las 30 pendicularas, ils 216 kilometers pista, ils 5 snowparks e las 2 halfpipes per 94,5 milliuns francs. Il grond avantatg per las vischnancas cun il sistem da «sell-and...

En Svizra pon ins sa laschar cremar ubain sutterrar. La «Marella» purtretescha ina terza opziun che fiss pli ecologica: la cumpostaziun funerala. Insacura sa tschenta la dumonda: tge duai capitar cun mes corp suenter mia mort? 10% da la populaziun sa decida per ina sutterrada, 90% per ina cremaziun. In’autra opziun n’exista betg en Svizra. Omaduas metodas han però effects negativs sin l’ambient: La sutterrada po donnegiar il terren e las auas entras chemicalias e materials betg decumponibels, e la cremaziun dovra blera energia e lascha enavos rument spezial. Duas uniuns svizras s’engaschan per ch’ina terza opziun daventia lega...